हिन्दु नेपाली महिलाको प्रमुख धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हरितालिका तीज आज देशभर श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइँदैछ। भाद्र शुक्ल तृतीयाका दिन मनाइने हरितालिका तीजमा विवाहित तथा अविवाहित महिलाले भगवान् शिव र माता पार्वतीको पूजा–आराधना गर्दै व्रत बस्ने परम्परा छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार हरितालिका तीज भगवान् शिव र माता पार्वतीको सम्बन्धसँग जोडिएको पर्व हो। माता पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गरेकी र उनको तपस्याबाट प्रसन्न भएर शिवले पार्वतीलाई पत्नीका रूपमा स्वीकार गरेको पौराणिक कथन छ। यही घटनाको स्मरणमा हरितालिका तीज मनाउने परम्परा बसेको विश्वास गरिन्छ।

पौराणिक कथाअनुसार पार्वतीका पिता हिमालयले उनको विवाह भगवान् विष्णुसँग गरिदिने इच्छा गरेपछि पार्वतीले आफूले शिवलाई नै पति रूपमा रोजेको बताएकी थिइन्। आफ्नी सखीको सहयोगमा उनी वनमा गएर शिवको आराधनामा लीन भएकी थिइन्। त्यहाँ उनले शिवलिङ्ग स्थापना गरी कठोर तपस्या गरेकी र भगवान् शिवलाई प्राप्त गर्ने वर मागेकी थिइन्। पार्वतीको दृढ संकल्प र भक्तिबाट प्रसन्न भएका शिवले उनको इच्छा पूरा गरेको धार्मिक विश्वास छ।

‘हरितालिका’ शब्दको अर्थसँग पनि यही कथालाई जोडिएको पाइन्छ। पार्वतीलाई उनकी सखीले घरबाट ‘हरण’ गरी वनमा लगेको र त्यहाँ तपस्या गराएको प्रसंगबाट ‘हरितालिका’ नाम रहन गएको धार्मिक व्याख्या गरिन्छ।

हरितालिका तीजमा महिलाले बिहान स्नान गरी शुद्ध वस्त्र धारण गरेर शिव–पार्वतीको पूजा गर्ने गर्छन्। पूजा सामग्रीका रूपमा फूल, अक्षता, धूप, दीप, फलफूल, नैवेद्यलगायत सामग्री प्रयोग गरिन्छ। कतिपय स्थानमा माटो वा बालुवाबाट शिव–पार्वतीको प्रतिमा बनाएर पूजा गर्ने चलनसमेत छ। गणेशको पूजा गरेपछि शिव र पार्वतीको पूजा, तीजको व्रत कथा श्रवण, मन्त्रजप तथा आरती गर्ने परम्परा छ।

तीजको व्रतलाई धार्मिक रूपमा आत्मसंयम, श्रद्धा र संकल्पको प्रतीक मानिन्छ। विवाहित महिलाले श्रीमान्को दीर्घायु, सुख–शान्ति तथा पारिवारिक समृद्धिको कामना गर्दै व्रत बस्ने गर्छन् भने अविवाहित महिलाले असल जीवनसाथी प्राप्तिको कामनासहित शिव–पार्वतीको आराधना गर्ने धार्मिक विश्वास छ।

परम्परागत रूपमा तीजमा कतिपय महिलाले निर्जला व्रत बस्ने गरेका छन्। यद्यपि स्वास्थ्य अवस्था, उमेर तथा शारीरिक क्षमताअनुसार व्रतको स्वरूप निर्धारण गर्नुपर्ने चिकित्सकहरूको सुझाव रहँदै आएको छ। विशेषगरी दीर्घरोगी, गर्भवती, वृद्धवृद्धा तथा नियमित औषधि सेवन गरिरहेकाहरूले स्वास्थ्यलाई बेवास्ता गरेर कठोर व्रत बस्न नहुने स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन्।

तीजको अघिल्लो दिन दर खाने परम्परा छ। माइती तथा आफन्तको घरमा भेला भएर विभिन्न परिकार खाने, गीत गाउने र रमाइलो गर्ने चलन नेपाली समाजमा लामो समयदेखि रहिआएको छ। तीजका अवसरमा महिलाहरू रातो पहिरन, चुरा, पोते तथा विभिन्न गरगहनामा सजिएर शिवालय तथा धार्मिक स्थलमा पुग्ने गरेका छन्।

काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न शिवालयमा आज बिहानैदेखि भक्तजनको भीड लाग्ने गरेको छ। पशुपतिनाथलगायत शिव मन्दिरमा विशेष पूजा तथा दर्शनका लागि भक्तजन पुग्ने गर्छन्। तीजका अवसरमा विभिन्न संघसंस्था तथा महिला समूहले धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक कार्यक्रमसमेत आयोजना गर्दै आएका छन्।

समयसँगै तीजको स्वरूपमा परिवर्तन आए पनि यसको धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व भने कायम छ। विगतमा मुख्यतः व्रत र पूजा–आराधनामा केन्द्रित तीज पछिल्लो समय महिला भेटघाट, गीत–संगीत, सामाजिक चेतना र महिला अधिकारका विषय अभिव्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा पनि विकसित भएको छ।

हरितालिका तीजले धार्मिक आस्थासँगै शिव–पार्वतीको प्रेम, समर्पण, पारिवारिक सद्भाव र नारीको दृढ संकल्पको सन्देश दिने पर्वका रूपमा नेपाली समाजमा विशेष स्थान बनाएको छ।