खिम्तीको आधा स्वामित्व अब प्राधिकरणको, वर्षमा साढे २ अर्बभन्दा बढी बचत
(काठमाडौं) शनिबारबाट ६० मेगावाटको खिम्ती-१ जलविद्युत आयोजनाको आधा स्वामित्व नेपाल विद्युत प्राधिकरणको नाममा आएको को छ । २०५२ माघ १ गते प्राधिकरणसँग भएको भएको विद्युत खरिद सम्झौता अनुसार यो आयोजनाको ५० प्रतिशत सेयर प्राधिकरणको स्वामित्वमा आएको हो । तर, अब आयोजनाको सञ्चालक कम्पनीको स्थापना, नयाँ विद्युत खरिद दर, रोयल्टी तथा कर भुक्तानी लगायतका विषय भने टुंगिन बाँकी छ ।
सम्झौताअनुसार व्यवसायिक उत्पादन थालेको २० वर्षपछि आयोजनाको आधा स्वामित्व नेपाल विद्युत प्राधिकरणको नाममा आएको नेपाल विद्युत प्राधिकरणले जनाएको छ । अब प्राधिकरण र प्रवर्द्धक कम्पनीले नयाँ कम्पनी खडा गरेर आयोजना सञ्चालन गर्नेछन् ।
वर्षमा विद्युत खरिदसहित रोयल्टी, कर लगायतको भारका कारण आयोजनामा प्राधिकरणले ५ अर्ब रुपैयाँ खर्चँदै आएको छ । अब आयोजनाबाट वर्षमा २ अर्ब ५० करोड रुपैयाँ बचत हुने प्राधिरकणको अर्थ निर्देशनालयका एक अधिकारीले बताए ।
वर्षमा ३५ करोड युनिट बिजुली उत्पादन गर्ने आयोजना विद्युत प्राधिकरणको स्वामित्वमा आएसँगै अब आयोजनालाई प्राधिकरणले विजुली किनेको रकम डलरमा भुक्तानी पनि गर्नुपर्ने छैन । २०५७ असार २७ गतेबाट व्यवसायिक उत्पादन थालेको खिम्तीसँग अब नयाँ दरको विद्युत खरिद सम्झौता हुनेछ ।
यो आयोजनाको लाइसेन्स ५० वर्षका लागि जारी गरिएको छ ।
डलरको जोखिम हट्यो
निर्माण, सञ्चालन, व्यवस्थापन र हस्तातरण (बुट) मोडलमा निर्माण गर्ने गरी भएको आयोजनाको प्रवर्द्धक कम्पनी हिमाल पावर हो । हिमाल पावरमा नर्वेजियन नेपाल विद्युत प्राधिकरणको स्वामित्व रहेको एसएन पावरको सबैभन्दा बढी शेयर स्वामित्व छ । आयोजनाको लागि प्राधिकरणले वर्षमा करिब ५० करोड रोयल्टी पनि तिर्दै आएको थियो ।
नर्वेका आलस्थम पावर एस, जीई इनर्जी एसको पनि लगानी छ । यसमा बुटवल पावर कम्पनीको १७ प्रतिशत स्वामित्व छ । बुटवल पावरले आयोजनाबट वर्षमा करिब ६० करोड रुपैयाँ नगद लाभांश पाउँछ । अब यो आम्दानी घट्नेछ ।
नेपाल विद्युत प्राधिकरणले खिम्तीको विद्युत अमेरिकी डलरमा किन्दै आएको छ । नेपाली मुद्राको अवमूल्यन हुँदै जादा त्यसको भार प्राधिकरणलाई पर्दै आएको छ । खिम्तीको सुरुको प्रतियुनिट विद्युत खरिद दर ५ दशमलव २ अमेरिकी सेन्ट्स थियो यसलाई पछिवद्धि गरेर ५ दशमलव ९ सेन्ट्स पुर्याई ०५२ सालमा पीपीएमा हस्ताक्षर भएको थियो ।
प्राधिकरणका अनुसार खिम्तीको औसत विद्युत खरिद बिक्री सम्झौता (पीपीए) दर प्रतियुनिट अरु आयोजनासँगको भन्दा तेब्बरसम्म बढी पर्छ । उपलब्ध गराइएको आधारमा डिमान्ड शुल्क गणना गरी डिमान्ड चार्जको ९७ प्रतिशत डलरमा र ३ प्रतिशत नेपाली मुद्रामा रकम प्राधिकरणले विद्युतको मूल्य भुक्तानी गर्दै आएको छ ।
अहिलेसम्म खिम्ती आयोजनाले सरकारलाई बुझाउनुपर्ने रोयल्टी तथा कर, भुत्तानी गर्दा लाग्ने बैक शुल्क र वैदेशिक मुद्राको विनिमय जोखिम पुरै प्राधिकरणले व्यहोरिरहेको छ । सुख्खायाममा विजुली किन्दा प्राधिकरणले रोयल्टी र शुल्कसहित एक युनिटको २१ रुपैयाँसम्म तिर्दै आएको छ ।
डलरमा गरेको पीपीए विवादित भएपछि ५ वर्षअघि पुनरावलोकनको प्रयास भएको थियो । तर, आयोजना तयार नभएपछि पुरै २० वर्ष प्राधिरकणले खिम्तीबाट डलरको जोखिम बहन गर्दै महंगोमा विजुली किन्नुपर्यो ।
सरकारले खिम्तीलाई १५ वर्षसम्म कर छुट दिएको थियो । आयोजनाले व्यापारिक रुपमा विद्युत उत्पादन सुरु गरेको १५ वर्ष पुरा भएपनि कर पनि प्राधिकरणले नै तिर्दै आएको छ । आयोजनासँग सुख्खा याममा अतिरिक्त ऊर्जा (एक्सिस इनर्जी) प्राधिकरणले महंगो दरमा किन्नुपर्ने व्यवस्था थियो ।
आयोजनाको लागत १४ करोड ५२ लाख अमेरिकी डलर परेको थियो । यसको लाइसेन्स ५० वर्षका लागि दिइएको छ । पीपीए भएको आधा स्वामित्व २० वर्षपछि प्राधिकरणमा हस्तान्तरण हुन्छ । पीपएमा राखिएको ‘लेऊ वा तिर’ व्यवस्थाका कारण प्राधिकरणले आफ्ना विद्युत गृह बन्द गरेर भएपनि आयोजनाबाट उत्पादित विजुली किन्नुपर्ने अवस्था थियो ।
